Konkurs został zapoczątkowany w roku szk. 2002/2003 z inicjatywy właścicieli Wydawnictwa „Historia i Życie”, Witolda Koniecznego i Romana Kruszewskiego. Organizatorami pierwszych trzech edycji konkursu były Wydawnictwa „Historia i Życie” oraz „Wiedza i Praktyka”. Od roku 2008 (po trzyletniej przerwie) organizację konkursów przejęła Fundacja Wiedza i Praktyka; do 2015 roku odbyło się siedem edycji (IV-X). Patronat honorowy nad kolejnymi edycjami konkursu sprawowali : Minister Edukacji Narodowej (od II do X edycji) i prof. Władysław Bartoszewski (w latach 2008-2015). Obecny, XI już konkurs (w roku szk. 2015/2016) organizuje znowu Wydawnictwo „Historia i Życie”, mając za partnerów strategicznych dziennik „Rzeczpospolita” i miesięcznik „Uważam Rze Historia”.

Konkursy „Historia i Życie” adresowane są do młodzieży licealnej i gimnazjalnej. Zapraszając uczniów do kolejnych edycji konkursu, staramy się uświadomić im, że wiedza historyczna sprzyja rozumieniu współczesności. Tematy prac formułujemy tak, by uczestnicy mogli odwołać się do tradycji i pamięci zbiorowej swojego środowiska, swojej „małej ojczyzny”. W przesłaniu każdego konkursu zachęcamy uczestników do aktywnego poznawania przeszłości swojej rodziny, środowiska, miejscowości, kraju. Cenimy inwencję i samodzielność, np. wyszukiwanie źródeł (archiwa lokalne, domowe) i ich tworzenie (wywiady). Wysoko punktujemy oryginalność w ujęciu tematu. Nie tolerujemy kopiowania z Internetu. Chętnie przyjmujemy prace zespołowe, w przekonaniu, że wspólne działanie jest cenną umiejętnością.

Oprócz uczniów nagradzamy też nauczycieli. To oni zachęcają młodzież do poszukiwań, wskazują lektury, pomagają ukierunkować pracę. Cenimy tych, którzy potrafią przekazać, że historia jest nauką, która ma umożliwić wolne od stereotypów i uprzedzeń postrzeganie dziejów.

Wartości faktograficzne i wysoki poziom wielu prac sprawiły, że nawiązywaliśmy współpracę z placówkami naukowymi zajmującymi się tematyką zbliżoną do tematyki konkursów. W roku szkolnym 2009/2010 partnerem naukowym konkursu był Instytut Zachodni w Poznaniu, a w roku 2012/2013 – Muzeum Historii Żydów Polskich. Patronem naukowym Konkursu jest – nieprzerwanie od roku 2010 – Instytut Historii i Nauk Politycznych Uniwersytetu w Białymstoku.

Konkurs ma charakter ogólnopolski. Otrzymujemy od ok. 150 do 300 prac w jednej edycji. Ze względu na prace zbiorowe uczestników jest z reguły więcej niż prac; w ostatniej edycji konkursu brało udział 185 uczniów (przysłali 149 prac). Do młodzieży docieramy za pośrednictwem ich nauczycieli; wielu z nich to nauczyciele współdziałający z konkursem od lat. Na zakończenie każdego konkursu wydajemy publikację konkursową, zawierającą podsumowanie merytoryczne, wykaz nagród, prace laureatów oraz spis autorów, którzy otrzymali certyfikat uczestnictwa.