X Konkurs z cyklu „Historia i Życie” dla młodzieży licealnej i gimnazjalnej, rok szk. 2014/2015

Czas pokoju i radości

w historii mojej rodziny i jej otoczenia

Wprowadzenie

W dziesiątej edycji konkursu historycznego „Historia i Życie” pragniemy zaprosić uczestników do uważnego spojrzenia na jasne strony historii Polski. Sądzimy, że stereotypy w postrzeganiu dziejów ograniczają pole analiz i wniosków dotyczących identyfikacji narodowej. Takim stereotypem jest naszym zdaniem obraz Polski bohaterskiej i nieszczęśliwej, który dominuje w świadomości Polaków. Wątki martyrologiczne przeplatają się wprawdzie z obrazami wielkości Rzeczypospolitej, jednak pesymizm przeważa.

Można powiedzieć, że dzieje Polski usprawiedliwiają takie właśnie spojrzenie. Ponad stuletnia utrata niepodległości, ogrom strat podczas I, a potem II wojny światowej, zniewolenie komunistyczne – wszystko to utrudniało pozytywne podsumowania i odbierało nadzieję na korzystną zmianę.  Radość z odzyskania niepodległości w 1918 roku trwała zbyt krótko. Dopiero przełom ustrojowy roku 1989 mógł zmienić to podejście, czy jednak tak się stało?

W ujęciach naukowych, tj. w opracowaniach historyków, istnieją zarówno pesymistyczne, jak i optymistyczne interpretacje dziejów. Znane są dwie ważne szkoły historyczne XIX wieku: pesymistyczna (krakowska) i optymistyczna (warszawska). Sednem ich sporu było określenie istotnych przyczyn upadku Polski, a w następstwie – wytyczenie dróg mogących prowadzić do odzyskania niepodległości.  Także badacze w następnych okresach postępowali śladem owych szkół, do dziś jednak więcej jest analiz dotyczących trudnych czasów i dramatycznych wydarzeń niż tych, które lokują pamięć narodową w obszarach oświaty, pracy, odkryć naukowych, przedsięwzięć gospodarczych, działań społecznych i obywatelskich.

Pesymistyczna wizja Polski jako ofiary dziejów wydobywa na pierwszy plan czasy wojen, a na dalszy plan spycha czas pokoju. Tymczasem właśnie pokój jest przesłanką pomyślności rodziny, społeczności lokalnej, narodu. Szczególnie czasy pokoju następujące bezpośrednio po wojnach i zniewoleniu dostarczają wielu przykładów entuzjazmu i twórczej energii.

Ogłaszając tegoroczny konkurs historyczny zachęcamy młodzież do samodzielnego poznawania przeszłości w jej pozytywnych przejawach. Nie jest to łatwe zadanie, ponieważ to, co kiedyś było nowe, odkrywcze, porywające, z czasem wtapia się w rzeczywistość i postrzegane jest jako rzecz zwyczajna. Budowa Gdyni w miejscu rybackiej wioski wymagała wizji, wiedzy i udziału wielu entuzjastów, dziś jednak miasto funkcjonuje w sposób wyzbyty niezwykłości.  Okazały „Akademik” w Warszawie zbudowany w latach 20. XX wieku dla „studentów ubogich i wyróżniających się” i przy niemałym udziale ich własnej pracy, obecnie jest tylko jednym z wielu domów akademickich. Wynalazek Ignacego Łukasiewicza z 1853 roku – lampa naftowa – który przez ponad 50 lat ułatwiał życie codzienne milionom ludzi, już od dawna jest reliktem przeszłości. Wszystkie te rzeczy wielkie i małe stanową w dziejach elementy ładu świata zauważanego zwykle dopiero wtedy, gdy go brak.

Warto zadbać, by z pamięci historycznej przekazywanej z pokolenia na pokolenie nie zniknęły dawne dokonania. Mamy nadzieję, że uczestnicy konkursu znajdą w przeszłości swojej rodziny, swojej okolicy, miasta czy regionu takie wydarzenia i postacie, które wpłynęły pozytywnie na wspólny los mieszkańców. Podobnie jak w poprzednich konkursach, radzimy zacząć od najbliższego otoczenia, zapytać, co wiedzą na ten temat rodzice i dziadkowie. Można też przeprowadzić wywiady z osobami, o których wiemy, że znają przeszłość okolicy. Nieocenioną pomocą może być miejscowe muzeum lub archiwum. Zwracamy uwagę uczestników na przechowywane w bibliotekach zbiory starych czasopism i zachęcamy do ich przeglądania; nawet wyrywkowe zagłębienie się w lekturę dawnych gazet codziennych daje żywy obraz przeszłości.

Elementem konkursu może też być odnalezienie w swoim sąsiedztwie obiektów, które powstały wspólnym wysiłkiem i są materialnym dowodem niegdysiejszego entuzjazmu i nadziei. Takie obiekty – np. budynki szkolne, administracyjne czy handlowe, urządzenia służące mieszkańcom, miejscowe wynalazki i udogodnienia, siedziby grup artystycznych, klubów sportowych – opisane i sfotografowane będą stanowić ważne uzupełnienie pracy. Tablice pamiątkowe i napisy nagrobne mogą przypomnieć konkretne postacie z przeszłości. Także we własnym domu można znaleźć cenne źródła historyczne – stare dokumenty i fotografie rodzinne, wycinki prasowe, listy, książki, sprzęty i narzędzia, drobne pamiątki.

Celem tegorocznego konkursu z cyklu „Historia i Życie” jest uświadomienie uczestnikom, że kształtowanie pamięci zbiorowej nie jest procesem od nas niezależnym. Możemy sami przełamywać stereotypy, możemy nawiązywać do tego, co w przeszłości było najlepsze.

Uczniom – a zarazem ich nauczycielom historii i dyrektorom liceów – proponujemy cztery tematy prac pisemnych.

1. Radość i duma we wspomnieniach rodzinnych
2. Sukces w dziejach lokalnej wspólnoty
3. Radość powojennej odbudowy (po I wojnie światowej, po II wojnie światowej)
4. Osoby godne pamięci: entuzjaści, pasjonaci, liderzy

Pytania szczegółowe towarzyszące każdemu tematowi mają charakter pomocniczy i nie mają na celu ograniczenia wypowiedzi; każdy uczestnik może podane tematy ująć samodzielnie, w inny sposób, rozwijając wątki przez nas niezauważone i nadając pracy własny tytuł.


PYTANIA POMOCNICZE

  • Radość i duma we wspomnieniach rodzinnych

Czy pamięć przeszłości Twojej rodziny przechowuje w równym stopniu wspomnienia pozytywne co negatywne? Jakie sprawy, osoby i wydarzenia wspominane są w Twojej rodzinie najchętniej? Jakie były powody do radości w rodzinie Twoich pradziadków, dziadków, rodziców?Co było najcenniejsze dla kolejnych pokoleń Twojej rodziny – pokój w kraju i spokój w codziennym życiu, nadzieja na pomyślne zmiany, zasobność materialna, zbudowanie domu, zdobycie wykształcenia, awansowanie w pracy, twórczość własna? Czy większe znaczenie miały  dla nich osiągnięcia i przeżycia pokoleniowe,  wspólnotowe, czy  raczej sukcesy indywidualne? Kiedy udział w wydarzeniach dziejowych bywał powodem do dumy? Czy praca dla innych, nieprzynosząca korzyści rodzinie, też jest wspominana z satysfakcją? A jak wspomina się niespodziewane uśmiechy losu?


  • Sukces w dziejach lokalnej wspólnoty

Co silniej spaja wspólnotę lokalną – radość czy cierpienie? Czy więź społeczna w Twojej okolicy ma za podstawę pozytywne  doświadczenia: wspólne plany, spełnianie marzeń, poczucie skuteczności działania?  Jakie są „kamienie milowe” dziejów Twojej miejscowości? Co uznawane jest za „wspólne dzieło” czy „wspólny sukces”? Czy pamięć zbiorowa (znana ze wspomnień i opowieści) zgadza się z treścią dokumentów (np. artykułów prasowych)? Czy są w Twojej okolicy materialne dowody wspólnej pracy, np. wybudowana szkoła, oddany do użytku most, odrestaurowany zabytek, założony park? Czy wspólnota lokalna przechowuje pamięć o osobach szczególnie dla niej zasłużonych? Czy na podstawie lektur i rozmów z przedstawicielami starszego pokolenia możesz określić, co w przeszłości uważano za najwyżej ceniony wspólny sukces?  Czy dawne dokonania nadal uważane są za powód do dumy? Czy analogiczne osiągnięcia dziś także byłyby cenione?


  • Radość powojennej odbudowy

Lata następujące po obu wojnach światowych odznaczały się przypływem  społecznego entuzjazmu, pracowitości, wiary w lepsze jutro.  Kontekst historyczny obu tych okresów był jednak zupełnie inny.

 Po I wojnie światowej. W którym zaborze mieszkała przed wojną Twoja rodzina? Czy zachowały się rodzinne wspomnienia bądź inne przekazy związane z odzyskaniem niepodległości Polski w 1918 roku? Jak ten fakt wpłynął na losy Twoich przodków? Jakie wyzwania stanęły wówczas przed nimi? Czy sprostali tym wyzwaniom? Jak włączali się w budowę nowego państwa polskiego? Jak wojna i zmiany społeczne lat powojennych wpłynęły na sytuację kobiet z Twojej rodziny? Czy istnieją materialne ślady lub dokumenty i zdjęcia potwierdzające ówczesne dokonania Twoich przodków i ich środowiska?

Po II wojnie światowej. Czy zakończenie II wojny światowej zapisało się w pamięci Twojej rodziny jako czas radości czy raczej czas obaw? Jak Twoi dziadkowie/ pradziadkowie przyjęli nową sytuację polityczną po 1945 roku?  Jak pokierowali wówczas swoim życiem? Co najbardziej wpływało na ich decyzje, np. o wyborze miejsca zamieszkania, o podjęciu nauki, o założeniu rodziny? Czy podzielali wiarę w to, że świat, w jakim żyją, da się zmienić na lepsze? Na czym polegał tzw. awans społeczny? Czyja sytuacja zmieniła się bardziej: kobiet czy mężczyzn? Czy Twoi przodkowie włączali się w zbiorowe wysiłki na rzecz odbudowy kraju (np. „Cały naród buduje swoją stolicę”)? Jak zapamiętali „czyny społeczne”? Czy przechowali pamiątki z tamtych lat?


  • Osoby godne pamięci: entuzjaści, pasjonaci, liderzy

Czy w Twojej miejscowości pamięta się o osobach, które były z nią związane i które dobrze zapisały się w historii? Nie chodzi o postacie powszechnie znane (jak  Jan Zamoyski w Zamościu, Jan Paweł II  w Wadowicach, Stanisław Staszic w Pile), ale o osoby ważne dla społeczności  lokalnej, pamiętane ze względu na swe osiągnięcia czy pracę dla innych. Są to np. nauczyciele i lekarze, artyści, historycy i kolekcjonerzy, pasjonaci różnych dziedzin, społecznicy, entuzjaści , osoby zdolne porwać innych swym pozytywnym przykładem. Nierzadko tacy ludzie – żyjący w bardziej lub mniej odległych czasach – stają się miejscową legendą.  Czasem zostają uczczeni pomnikiem, popiersiem czy tablicą pamiątkową, częściej jednak zapomina się o nich. Dzięki lekturom, pamiątkom muzealnym i rozmowom z mieszkańcami możesz odtworzyć ich dzieje i prześledzić ich wpływ na innych.