IX Konkurs historyczny z cyklu „Historia i Życie” (na rok szkolny 2013/14)


Patriotyzm w burzliwym stuleciu (1914-2014)

Podsumowanie

Temat dziewiątej edycji konkursu historycznego wybrany został ze względu na przypadające w 2014 roku symboliczne stulecie nowoczesnej Europy. Jest to zarazem stulecie tej chwili, gdy nadzieja Polaków na odzyskanie niepodległości przybrała konkretny kształt, a pojęcie ojczyzny przestało być mitem.  Już niebawem – w warunkach własnej państwowości  – Polacy dowiedzieli się, że patriotyzm  to nie tylko etos walki, symbolika i nostalgia, ale przede wszystkim praca. Nie była im jednak dana możliwość spokojnej służby ojczyźnie.  Następne dziesięciolecia dostarczyły Polakom traumatycznych doświadczeń, a patriotyzm znowu stał się wezwaniem do przelewania krwi w obronie życia i wolności. Kolejne pokolenia  odbierały gorzkie lekcje: bezradności wobec przemocy – w sytuacjach wojennych; klęsk ponad siły  – jak powstanie warszawskie;  ideologicznego zniewolenia  – jak w czasach PRL. Pojęcie patriotyzmu przybierało nowe znaczenia.

Horyzont stulecia umożliwia – jak sądziliśmy – sięgnięcie do przekazu rodzinnego  w poszukiwaniu różnych znaczeń pojęcia patriotyzmu. Pragnęliśmy, aby uczestnicy zastanowili się, jak rozumieją patriotyzm i czy myślą o nim podobnie jak ich rodzice i dziadkowie. Chcieliśmy też, aby zastanowili się nad własnym stosunkiem do rodzinnego kraju w sytuacji, gdy tożsamość europejska wydaje się bardziej atrakcyjna niż narodowa.  Jak zwykle w naszych konkursach, zachęcaliśmy uczestników, aby materiał do pracy wzbogacili wywiadami i rozmowami w swoim otoczeniu rodzinnym i sąsiedzkim. Celem naszym jest bowiem uświadomienie uczniom,

- że wiedza historyczna sprzyja rozumieniu współczesności;
- że poznając przeszłość budujemy podstawy naszej tożsamości i zacieśniamy więzy międzypokoleniowe;
- że dużo można się nauczyć, podejmując własne poszukiwania, rozmowy i lektury.

Uczniom,  a zarazem ich nauczycielom i dyrektorom liceów,  zaproponowaliśmy do wyboru – w ramach ogólnego tematu konkursu – pięć tematów szczegółowych:

  1. Patriotyzm mojej rodziny.
  2. Wychowanie w duchu patriotycznym.
  3. Do czego potrzebny jest patriotyzm?   
  4. Patriotyzm na co dzień.
  5. Wzory postaw patriotycznych.

Na konkurs przysłano 158 prac pochodzących z 53 szkół, z 47 miejscowości . Prace napłynęły ze wszystkich stron Polski, przy czym większość prac pochodzi z niewielkich ośrodków, znacznie mniej z dużych miast. Z satysfakcją odnotowujemy miejscowości, a nawet konkretne szkoły, które od kilku lat okazują zainteresowanie naszym konkursem.

Liczba uczestników konkursu (189) jest większa niż liczba prac, ponieważ 20 prac przygotowano zbiorowo; pracowały razem dwie osoby (13 prac), trzy (4 prace), a nawet cztery (3 prace). Wśród uczestników było ponad dwukrotnie więcej dziewcząt (131, tj. 70%) niż chłopców (58, tj. 30%); proporcje te układały się podobnie jak w poprzednich latach.

Najchętniej wybierano temat dotyczący patriotyzmu własnej rodziny; wiele prac miało charakter na tyle ogólny, że trudno je przyporządkować do któregoś z zaproponowanych tematów. Nie czynimy z tego zarzutu uczestnikom (tematy to tylko propozycje), ale dostrzegamy w tej  tendencji skutek pewnej mitologizacji patriotyzmu i jego historycznego tła.

Temat konkursu okazał się bardzo trudny. Pojęcie patriotyzmu jest dla większości uczestników dość hermetyczne, zamknięte w „kapsule historii”, tj. związane z wielkimi wydarzeniami wymagającymi niezwykłych czynów. Kojarzy się ze wzniosłością i bohaterstwem (zazwyczaj w walce zbrojnej), domaga się uroczystych słów. Dla części uczestników patriotyzm to praca u podstaw czy inna działalność w duchu pozytywistycznym. Przewija się także w pracach patriotyzm sentymentalny, będący tęsknotą za „swojskością”, wiążący się z ideą domu rodzinnego i pragnieniem spokoju.

To są wszystko, oczywiście, ważne ujęcia patriotyzmu, podane poprawnie, ciekawie, nierzadko w oryginalnej formie.  Ale obraz patriotyzmu, który się z tych prac wyłania, jest bardzo tradycyjny, nawet można powiedzieć  XIX-wieczny z ducha. Opór, walka, konspiracja, poświęcenie, martyrologia – to główne zjawiska opisujące patriotyzm; autorzy ponadto przywiązują ogromną wagę do zachowań symbolicznych i kojarzą patriotyzm z bohaterską śmiercią za ojczyznę albo przynajmniej z udziałem w walce, choćby przegranej. Przeważają ujęcia ogólne z odniesieniami do literatury, a tylko nieliczni autorzy odnoszą się do doświadczeń rodzinnych i do własnych przemyśleń.

W wielu pracach stwierdzenia ogólne są zarazem stereotypowe: żaden inny naród nie kocha ojczyzny tak jak Polacy; znajomość historii ojczystej to patriotyczny obowiązek; patriotyzm to praca dla ojczyzny. Niewiele jest odniesień do tych osób i przedsięwzięć z przeszłości, które konstytuują patriotyzm w zakresie nauki, pracy, projektów gospodarczych, miastotwórczych, obywatelskich – choć np. dwudziestolecie międzywojenne dostarcza wyrazistych przykładów.

Nadawanie nadmiernego znaczenia zachowaniom symbolicznym powoduje logiczną niespójność  w myśleniu o emigracji. Bo choć „współczesny patriotyzm to praca dla ojczyzny”, to emigrant jest na ogół „wielkim patriotą”, który tęskni za ojczyzną, obchodzi polskie święta i szlocha, słuchając hymnu. Tylko kilka osób odważyło się stwierdzić, że emigracja zarobkowa to zjawisko złożone i sama w sobie nie jest raczej świadectwem patriotyzmu.  

Czy istnieje patriotyzm charakterystyczny dla przełomu XX/XXI wieku? Większość uczestników jest świadoma, że inne czasy wymagają innego patriotyzmu, ale znalezienie dlań odpowiednich przykładów i stosownych słów okazuje się nie lada wyzwaniem. Dla pokolenia rodziców i dziadków może być nawet przykre, że sukces pokojowego odzyskiwania wolności w latach 80. i transformacji ustrojowej sprzed 25 lat bynajmniej młodzieży nie porywa. Patriotyczny wymiar ruchu Solidarności i porozumień Okrągłego Stołu jest dla młodzieży słabo wyczuwalny. Brakuje też refleksji nad relacją pomiędzy patriotyzmem a przynależnością Polski do międzynarodowych struktur (NATO, UE).

Dlaczego problematyka patriotyzmu jest dla młodzieży tak trudna?  To pytanie kierujemy do nauczycieli, czy szerzej – do pokolenia wychowującego współczesną młodzież. To na nas spoczywa obowiązek pokazywania dziejów najnowszych w sposób ciekawy i niestereotypowy. Tymczasem polityka historyczna po 1989 roku w aspekcie edukacyjnym nie przyniosła budujących rezultatów. Sukces Muzeum Powstania Warszawskiego jest tego paradoksalnym potwierdzeniem. Kształt dyskursu politycznego  toczonego obecnie również nie sprzyja temu, aby widzieć patriotyzm jako zjawisko i postawę, która może być bardzo zróżnicowana.

Wszystkie te gorzkie uwagi nie powinny jednak przyćmić wielu pozytywnych rezultatów tegorocznego konkursu. Wszędzie bowiem tam, gdzie uczestnicy sięgali do doświadczeń rodzinnych, rozmów i wywiadów, okazywało się, że potrafią samodzielnie dochodzić do interesujących wniosków. Świadczy o tym chociażby zrównoważony stosunek do przeszłości, umiejętność dostrzeżenia, że patriotyzm był możliwy także w PRL-u. Można powiedzieć, że wielu uczestników konkursu potrafiło się wznieść ponad wymogi uproszczonej polityki historycznej III i IV RP, czyli ponad ideologię serwowaną przez polityków różnych orientacji.

Młodzież ceni ideowość, uczciwość, czystość intencji; obce jest jej zacietrzewienie i nie dąży za wszelką cenę do jednoznacznych ocen.  Niektóre prace świadczą równie dobrze o uczniu, jak i o jego bliskich, oparte są bowiem na wartościowych świadectwach rodzinnych – dokumentach, fotografiach, a nawet nagraniach.  Kwestię wyborów moralnych uczestnicy przedstawiają zazwyczaj na przykładzie płk Ryszarda Kuklińskiego; spór toczący się wokół jego działań uwydatnia dramatyczny wymiar tej postaci. Sporo prac zawiera uwagi o języku polskim, które można uogólnić w ważnym stwierdzeniu, że patriotyzm to używanie czystej polszczyzny, unikanie wulgaryzmów i innego zaśmiecania polskiej mowy.

Opinia młodzieży o tzw. patriotyzmie stadionowym może zaskakiwać . Otóż zjawisko to, postrzegane na ogół jako prymitywna, a nawet godna potępienia forma wyrazu uczuć patriotycznych, okazuje się dla młodzieży ważne i bynajmniej nie prostackie. „Uczucia patriotyczne tkwią głęboko i ich okazywanie traktuje się często jako sprawę wstydliwą, tymczasem okazywanie emocji w sporcie przychodzi bez oporów, traktuje się je jako naturalny wybuch” – cytuje Wiesława Chrzanowskiego jeden z uczestników.

Za pozytywny dorobek konkursu należy również uznać kreatywność formalną, poszukiwanie form wyrazu wykraczających poza tradycyjny esej. Jedna z prac ma formę pamiętnika, kilka to ciekawe biografie, inne są zapisem wspomnień rodzinnych.

Niestety poważnym problemem tegorocznego konkursu był sposób korzystania z zasobów Internetu. Jak co roku, jurorzy przypominają: akceptujemy korzystanie wybiórcze i krytyczne, odnotowywane w przypisach, negatywnie natomiast oceniamy kompilacje osiągane metodą „wytnij, wklej”. Nawet w dobrych i bardzo dobrych pracach znajdowaliśmy fragmenty z Internetu, które – choć trafnie wybrane i udatnie wkomponowane w autorski wywód – nie były jednak opatrzone przypisem.  

Podsumowując, należy stwierdzić, że uczniowie, uczestnicy konkursu, o patriotyzmie wiedzą sporo, jest to jednak wiedza ściśle związana z tradycyjną wizją historii, w której dominuje patriotyzm czasu wojny, ewentualnie patriotyzm wyrażony w duchu pozytywistycznym. Znają emocje patriotyczne, a dzięki swym rodzicom i dziadkom włączają się w pielęgnowanie tradycji rodzinnej, której patriotyzm jest częścią. Nie mają jednak jasnego rozeznania, czym jest bądź czym powinien być patriotyzm czasów współczesnych. Historię dawniejszą znają lepiej niż tę sprzed 20-30 lat, gdy kształtował się obecny ustrój Polski i jej europejski kontekst polityczny. Być może ćwierćwiecze to zbyt krótki czas do wypracowania nowego spojrzenia na patriotyzm. A może pojęcie ojczyzny podlega zmianom tak głębokim, że i patriotyzm zmieni się w przyszłości nie do poznania?

Jury oceniało prace kierując się, podobnie jak w poprzednich latach, następującymi kryteriami :

- przemyślany plan i konstrukcja pracy;

- własny pomysł ujęcia wybranego tematu;

- umiejętność samodzielnego wyciągania wniosków, formułowania sądów;

- dotarcie do literatury przedmiotu i sporządzenie bibliografii;

- samodzielne „wytwarzanie” źródeł, tj. przeprowadzenie wywiadu, rozmowy;

- forma, tj. język i styl.

Przyznano 8 nagród indywidualnych i jedną zbiorową, ponadto dwa indywidualne wyróżnienia.

Certyfikaty dla autorów prac, które zakwalifikowane zostały przez jury do ostatniego etapu konkursu, otrzymało 84 uczniów.

Wszystkim autorom prac dziękujemy za udział w konkursie, a laureatom najserdeczniej gratulujemy.

Opiekę nad uczestnikami konkursu sprawowało 54 nauczycieli. Ich zaangażowanie przy wykonywaniu prac jest na ogół zgodne z naszymi oczekiwaniami, tj. polega na pomocy w znalezieniu odpowiednich lektur i na ukierunkowaniu realizacji. Niektórzy już od paru lat zachęcają uczniów do uczestnictwa w konkursie „Historia i Życie”. Jury nagrodziło tych, którzy sprawowali opiekę przynajmniej nad  dwiema pracami i odnieśli sukces wraz ze swoimi uczniami. Wybrano pięciu nauczycieli, którzy otrzymują nagrody pieniężne i dyplomy.