Konkurs historyczny „Historia i Życie”, edycja VIII – 2012/2013


Żydzi w naszej pamięci


Wprowadzenie

W ósmej edycji konkursu historycznego dla licealistów pragniemy zwrócić uwagę młodzieży na sąsiedztwo Polaków i Żydów na wspólnej ziemi  –  tysiącletnie współistnienie społeczności polskiej i społeczności żydowskiej zarówno w codziennym życiu, jak i podczas wielkich wydarzeń historycznych.

II wojna światowa nadała wspólnej historii wymiar tragiczny, a wzajemne stosunki Polaków i Żydów przeszły wówczas najcięższą próbę. Holokaust sprawił, że następne pokolenia postrzegały dawne współistnienie jako element przeszłości tak odległej, jak dzieje legendarne. Niełatwy dla wzajemnych relacji okres powojenny utrudniał nawiązywanie do przeszłości. 

Ogromna liczba polskich Żydów zginęła w wyniku Zagłady. Ci, którzy ocaleli, nierzadko wyjechali do Palestyny, gdzie w 1948 roku doprowadzili do powstania Izraela, własnego państwa. Zostawili domy, zabudowania, cmentarze – w większości zniszczone przez wojnę. W miarę upływu czasu to, co pozostało, popadało w ruinę albo zostało wyburzone. Pamięć przeszłości odchodziła wraz ze starszymi pokoleniami.

W ostatnim czasie, zwłaszcza po uwolnieniu obiegu myśli po zmianie ustroju w 1989 roku, obecność Żydów w polskich dziejach staje się coraz częściej przedmiotem rzetelnych, systematycznych badań. Niemały udział mają w tym środowiska żydowskie poszukujące śladów egzystencji swoich rodzin w Polsce. Wiele zawdzięczamy literaturze ukazującej traumatyczne doświadczenia żydowskie w latach wojny. Temat podjęli też malarze i filmowcy.

Wiele zrobili badacze historii, odkrywający przeszłość piękną lub tragiczną, wypełnioną mnogością wątków i problemów. Niektóre – jak żydowski sztetl, tętniące życiem miasteczko – żyją jako tematy wspomnień i rekonstrukcji; inne – jak stosunek wzajemny obu narodów –  są nadal przedmiotem dyskusji zarówno w odniesieniu do przeszłości, jak i czasów współczesnych. Ogromne zbiory Żydowskiego Instytutu Historycznego stanowią podstawę poważnych badań. Powstające obecnie Muzeum Historii Żydów Polskich staje się centrum projektów badawczych i aktywności popularyzatorskiej.

Do przywracania pamięci o lokalnej historii Żydów polskich i ich kulturze przyczyniają się portale internetowe. Dzięki nowemu medium, jak napisał profesor Władysław Bartoszewski, „zniknęły granice w dostępie do wiedzy i dzielenia się nią”.Źródłem cennych informacji jest portal Wirtualny Sztetl, portal Polin – Dziedzictwo Polskich Żydów (polin.org.pl) oraz portal społeczności żydowskiej w Polsce (jewish.org.pl). Od niedawna dostępna jest w Internecie Centralna Baza Judaików, gdzie znajdują się opisy i fotografie ponad 3000 obiektów ze zbiorów Muzeum Historii Żydów Polskich oraz Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma.

Wszystkie te działania prowadzą stopniowo do upowszechnia świadomości, jak ważną rolę odegrali Żydzi w dziejach Polski i jak owocne było wzajemne oddziaływanie obu kultur.

Równocześnie uwidoczniła się luka w pamięci zbiorowej. Coraz mniej jest osób, które przechowują i przekazują obrazy z przeszłości. Osób, od których – z pierwszej ręki – można się czegoś o tej przeszłości dowiedzieć. Trudno nie wspomnieć o dodatkowej barierze, jaką było w PRL podsycanie antysemityzmu, z kulminacją w roku 1968.

Pragniemy, aby uczestnicy konkursu spróbowali uświadomić sobie, co sami wiedzą o Żydach, i jakie są źródła ich wiedzy. Własne poszukiwania warto zacząć od najbliższego otoczenia, zapytać, co wiedzą rodzice i dziadkowie, co widzieli na własne oczy najstarsi krewni czy znajomi. Osobą, z którą podobną rozmowę można przeprowadzić, jest też pracownik naukowy lokalnego muzeum czy archiwum, nauczyciel, miejscowy animator kultury. Mamy nadzieję, że nauczyciele (opiekunowie prac konkursowych) doradzą uczniom wybór odpowiedniego rozmówcy. Dla oceny pracy taka rozmowa (wywiad) będzie miała największe znaczenie.

Inne zadanie to odnalezienie w swoim sąsiedztwie obiektów związanych z historią i kulturą Żydów, a następnie opisanie ich, sfotografowanie oraz opatrzenie informacjami zdobytymi własnym staraniem. Może związane są z nimi jakieś opowieści?

Chcemy naszym konkursem zachęcić uczniów, by w swoim miejscu zamieszkania poszukali istniejących jeszcze materialnych pamiątek kultury żydowskiej – cmentarza, synagogi, mykwy, chederu, a także drobnych przedmiotów związanych z religią i życiem codziennym Żydów. Aby spróbowali odnalezione  judaika  przedstawić w powiązaniu z okresem historycznym, z jakiego pochodzą, wykazując wiedzę o tym okresie, zaczerpniętą z podręczników i stosownych lektur. 

Jeśli w najbliższym otoczeniu uczniów brak śladów przeszłości świadczących o dziejach Żydów i nie ma osób, które mogą coś interesującego przekazać w bezpośredniej rozmowie, liczymy na pomoc nauczycieli: może zorganizują wycieczkę do któregoś z dawnych centrów judaizmu, gdzie są synagogi-muzea (np. Kazimierz w Krakowie, Tykocin, Łęczna, Leszno, Włodawa, Łańcut) albo zaproszą do szkoły specjalistę z Żydowskiego Instytutu Historycznego, z Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce, z Centrum Badania i Nauczania Dziejów i Kultury Żydów w Polsce (na Uniwersytecie Warszawskim) bądź osobę z kręgu Polskich Sprawiedliwych czy Stowarzyszenia Dzieci Holokaustu (oddziały istnieją w Warszawie, Łodzi, Wrocławiu, Gdańsku oraz Krakowie).

Celem tegorocznego konkursu jest także i to, by uczestnicy konkursu starali się zrozumieć, dlaczego współistnienie Polaków i Żydów było tak nasycone emocjami. Antysemityzm był w Polsce faktem, a emocje do dziś utrudniają rzeczową dyskusję o tym zjawisku. Współcześnie także stykamy się z przejawami antysemityzmu – w najróżniejszych środowiskach i sytuacjach – i nadal nie wiadomo, jak je przezwyciężyć.

Uważamy, że świadomość istnienia stereotypów o narodzie żydowskim, zrozumienie ich źródeł i racji bytu może pomóc w ich przełamaniu. Kształtowanie pamięci zbiorowej nie jest procesem od nas niezależnym. Otwartość i wiedza dają szansę na wyzbycie się uprzedzeń i nawiązywanie do tego, co w przeszłości było najlepsze.

Ogłaszając tegoroczny konkurs zachęcamy młodzież do poznania tradycji i kultury Żydów mieszkających przez stulecia na polskiej ziemi. Pragniemy, jak zawsze, aby z samodzielnego poznawania przeszłości uczestnicy konkursu wynieśli solidną porcję wiedzy, otwartość na różne opinie i postawę nacechowaną tolerancją.

Nasz cel zamierzamy osiągnąć we współdziałaniu z Muzeum Historii Żydów Polskich, które niebawem zostanie otwarte w Warszawie. Będziemy współpracować z funkcjonującymi w ramach Muzeum dwoma portalami internetowymi: Wirtualny Sztetloraz Polscy Sprawiedliwi. Zachęcamy uczniów zainteresowanych konkursem do zapoznania się z ich zawartością, gdyż ułatwi to wybór tematu pracy konkursowej i znalezienie odpowiednich do niego lektur. Wartościowe prace wzbogacą następnie zasoby obu portali.

Uczniom – a zarazem ich nauczycielom historii i dyrektorom liceów – proponujemy pięć tematów prac pisemnych.

  1. Ślady zamieszkiwania Żydów w mojej okolicy

  2. Sąsiedztwo Polaków i Żydów
  3. Kultura żydowska i pamięć o niej w mojej miejscowości

  4. Polacy i Żydzi  w latach II wojny światowej

  5. Polacy i Żydzi wobec siebie. Wyobrażenia, mity, fakty a współczesna rzeczywistość

Pytania szczegółowe towarzyszące każdemu tematowi mają pomóc w ustaleniu koncepcji pracy; mogą też być pomocne w rozmowach uczniów ze świadkami przeszłości. Prosimy jednak,  aby uczestnicy konkursu starali się wykazać własną inwencją i nie ograniczali się w swych tekstach do odpowiedzi na nasze pytania.


PYTANIA POMOCNICZE


  • Ślady zamieszkiwania Żydów w mojej okolicy

Jakie materialne ślady związane z Żydami zachowały się w Twojej miejscowości? Czy znane Ci są budynki (lub ich pozostałości), o których wiadomo, że służyły społeczności żydowskiej: synagoga, dom modlitwy, szkoła, warsztaty, sklepy, zabudowania fabryczne, domy mieszkalne? Jaki jest ich stan? Kiedy przestały służyć Żydom? Jeśli zostały zniszczone, to kiedy i w jaki sposób? Jak wyglądały te obiekty dawniej? Czy zachowały się ich fotografie, a może ich wygląd pamiętają starsi mieszkańcy? Czy istnieje cmentarz żydowski, a jeśli tak, to w jakim jest stanie? Czy w miejscowym muzeum, w lokalnym archiwum lub w szkolnej izbie pamięci przechowywane są pamiątki kultury i życia codziennego lub dokumenty związane z Żydami? Może takie pamiątkowe przedmioty znajdują się w posiadaniu osób prywatnych? Czy miejscowe władze podejmują starania, by ocalić zabytki kultury żydowskiej? Czy uważasz, że obiekty związane niegdyś z Żydami są potrzebne obecnym mieszkańcom? Czy należy je chronić jako obiekty muzealne? Czy można zmienić ich przeznaczenie (np. kawiarnia w dawnym sklepie)? Czy można tak zrobić, jeśli kiedyś służyły celom religijnym (np. biblioteka w dawnym domu modlitwy)?


  • Sąsiedztwo Polaków i Żydów

Czy w Twojej miejscowości mieszkali Żydzi? Ilu ich było i jaki procent całej populacji stanowili? W rozmowach i wywiadach spróbuj ustalić, czy osadnictwo żydowskie koncentrowało się w jednym miejscu czy też Żydzi mieszkali w różnych punktach Twojej miejscowości. Czy mieszkańcy pamiętają jeszcze swoich dawnych żydowskich sąsiadów? Czy mogą podać ich imiona i nazwiska, zajęcia, zawody? Jak nazywał się lokalny rabin? Czy w miejscowej społeczności żydowskiej były jakieś wyróżniające się osoby, może zachowały się w pamięci związane z nimi anegdoty? Czy Żydzi byli bogaci czy biedni? Czy Polacy i Żydzi utrzymywali ze sobą kontakty sąsiedzkie i towarzyskie? Czy dzieci chodziły razem do szkoły? Czy dorośli i dzieci odwiedzali się w domach? Jak zapamiętano stosunki wzajemne – jako niechętne, wrogie czy jako poprawne, przyjacielskie? Czy zdarzały się małżeństwa polsko-żydowskie i jak były one odbierane? Czy dochodziło do konfliktów obu społeczności? Czy po wojnie ocaleni z Zagłady Żydzi powrócili do miasta? A może wciąż jeszcze w nim mieszkają i możesz porozmawiać z nimi o przeszłości?


  • Kultura żydowska i pamięć o niej w mojej miejscowości

Co odróżniało Polaków i Żydów? Jakimi językami posługiwali się Żydzi? Czy w Twojej miejscowości zachowała się pamięć o kulturze, obyczajowości i religii miejscowych Żydów? Co wiedzą na ten temat Twoi rodzice i dziadkowie, co pamiętają najstarsi krewni i znajomi? Czy ktoś z nich zna słowa pochodzące z języka żydowskiego, a jeśli tak, to jakie? Jakie zawody wykonywali Żydzi? Co jedli i jak się ubierali? Czym różniły się stroje Żydów od tych, które nosili Polacy? Jak religia Żydów (judaizm) wpływała na funkcjonowanie ich społeczności? Jak obchodzili święta (Szabat, Chanuka, Pesach, Sukkot, Nowy Rok)? Jak odbywały się żydowskie wesela oraz pogrzeby? Jak wyglądają charakterystyczne przedmioty związane z religią i kulturą żydowską, np. menora, świecznik chanukowy, mezuza? Czy znasz książki lub opracowania dotyczące dziejów Żydów z Twojej miejscowości? Czy znasz pieśni żydowskie, sztuki sceniczne, obrazy? Czy znasz przedstawienia teatralne albo filmy pokazujące dawne społeczności żydowskie, ich obyczajowość i kulturę? Czy obraz w nich zawarty zgadza się z tym, czego dowiedziałeś się w domu i od znajomych ze swojej miejscowości?


  • Polacy i Żydzi  w latach II wojny światowej

Co Ci wiadomo o losach Żydów z Twojej miejscowości podczas II wojny światowej? Czy istniało w pobliżu getto? Jakie warunki życia tam panowały? Czy wiesz coś – od rodziny lub znajomych – o losach konkretnych osób zamkniętych w gettach lub wywiezionych do obozów zagłady? Co wiesz o ucieczkach z getta i ukrywaniu się Żydów po tzw. stronie aryjskiej, w mieście lub na wsi? Czy zdarzało się, że Polacy denuncjowali uciekinierów, przyczyniając się do ich śmierci? Czy i gdzie w okolicy znajdują się groby ofiar Zagłady (oznakowane lub nieoznakowane)? Co groziło Polakom za ukrywanie Żydów? Czy słyszałeś opowieści o bohaterskich czynach w obronie Żydów albo przeciwnie – o pogromach i innych haniebnych postępkach? Czy w Twoim otoczeniu znajduje się osoba, która brała udział w ratowaniu Żydów w czasie wojny lub pamięta takie działania? Czy jej opowieść została upowszechniona (tj. spisana i wydana), czy dotąd nikt o niej nie słyszał? A może znasz kogoś z Ocalonych, kto mógłby opowiedzieć o swoich przeżyciach? Dlaczego niektórzy Polacy pomagający Żydom w czasie wojny ukrywali ten fakt w latach powojennych i bali się o tym opowiadać? 


  • Polacy i Żydzi wobec siebie. Wyobrażenia, mity, fakty a współczesna rzeczywistość

Jak Ty, Twoi rodzice i znajomi wyobrażają sobie Żydów? Co Twoi krewni i sąsiedzi sądzą o Żydach? Czy ich opinie się różnią? Czy ich sądy wynikają z kontaktów z osobami pochodzenia żydowskiego, czy raczej z uprzedniego nastawienia? Skąd znasz opinie niechętne bądź obraźliwe o Żydach: z domu, od znajomych, z lektury? Czy znany Ci jest stereotyp Żyda-bogacza, chciwego i bezwzględnego? Czy słyszałeś/słyszałaś słowo „goj” – lekceważące określenie nie-Żyda? Jakie pozytywne treści kojarzą Ci się z Żydami? Czy znasz osobiście osobę żydowskiego pochodzenia, z Polski lub zza granicy? Czy znasz żydowskich artystów, aktorów, polityków, naukowców? Czy widziałeś/widziałaś film poruszający tematykę żydowską? Czy brałeś/brałaś udział w festiwalach kultury żydowskiej? Czy potrafisz podać, którzy pisarze – autorzy szkolnych lektur – mają pochodzenie żydowskie? Czy w swoim otoczeniu zauważasz przejawy antysemityzmu? Czy w Twojej miejscowości zdarzają się antysemickie graffiti? Czy słyszałeś/słyszałaś kiedyś antysemickie dowcipy? Dlaczego słowo „Żyd” bywa używane przez niektórych ludzi (np. kibiców sportowych) jako obelga? Co sądzisz o trafności hasła Tęsknię za Tobą, Żydzie, jakie niedawno pisał na murach Warszawy młody performer?



Informacja dla uczestników konkursu

o portalach internetowych Muzeum Historii Żydów Polskich

Portal Wirtualny Sztetl gromadzi ślady dziedzictwa żydowskiego. Sprawdźcie, czy w bazie MIASTA znajduje się miejscowość, w której mieszkacie, lub miejscowość, w której mieszkali Wasi rodzice lub dziadkowie. Jeśli tak, to może znajdują się tam przydatne do pracy informacje. Jeśli szukanej miejscowości tam nie ma, to Wasze ustalenia czy rozmowy staną się podstawą nowej noty informacyjnej. Zajrzyjcie także do bazy LUDZIE,  i tak samo – może dowiecie się czegoś o dawnych sąsiadach rodziny albo sami uzupełnicie zasób informacji.

Portal Polscy Sprawiedliwidokumentuje historię pomocy udzielanej Żydom przez Polaków w czasie wojny. Czasy Zagłady pamiętają już tylko nieliczni ludzie; spisanie ich wspomnień to ważna misja, w której możecie wziąć udział. Być może w trakcie swoich poszukiwań natraficie na Polaków, którzy w czasie wojny pomagali Żydom, albo na ich potomków, którzy takie fakty pamiętają z dzieciństwa. Mimo upływu wielu lat od zakończenia wojny, jeszcze wiele z tych fascynujących historii nie zostało odkrytych i spisanych.

Centralna Baza Judaików, realizowany w Internecie projekt, którego celem jest skatalogowanie i digitalizacja dokumentów, rękopisów, fotografii, przedmiotów artystycznych i wszelkich pamiątek związanych z historią Żydów w Polsce. Są to obiekty przechowywane w polskich muzeach, archiwach i prywatnych kolekcjach. Obecnie Baza zawiera opisy i fotografie ponad 3000 obiektów ze zbiorów Muzeum Historii Żydów Polskich oraz Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma.