VII Konkurs historyczny z cyklu "Historia i Życie" dla młodzieży (na rok szkolny 2011/2012)

Usłyszane przy stole, znalezione w szufladzie, czyli przeszłość w rodzinnej pamięci


Wszystkie dotychczasowe konkursy z cyklu "Historia i Życie" koncentrowały się wokół pamięci, nawet jeśli w głównym temacie nie mówiliśmy o tym wprost. Zawsze jednak odwoływaliśmy się do pamięci, wskazując ją bądź jako obszar proponowanych rozważań, bądź jako źródło wiedzy o przeszłości. Chodzi tu o pamięć zbiorową, przekazywaną głównie za pośrednictwem osób z najbliższego otoczenia.

Zainteresowanie młodych ludzi przeszłością, w pewnej mierze zainspirowane udziałem w konkursach, bywało przyczyną podejmowania przez nich poszukiwań autentycznych świadectw przeszłości, zwłaszcza odnoszących się do własnych rodzin i najbliższego środowiska. Wielu uczestników starało się dotrzeć do dawnych rodzinnych dokumentów, a niektórzy nakłonili najstarszych członków rodziny do wspomnień, głównie z okresu II wojny światowej, i zapisali je. Inni poznali je już tylko "z drugiej ręki", od rodziców i krewnych. Uważamy, że takie poszukiwania stanowią wartość same w sobie. Odnajdywanie przeszłych wydarzeń w pamięci i świadomości rodziny przynosi młodym ludziom nowe doświadczenia, dostarcza wielu przeżyć i wzruszeń, zacieśnia więzy międzypokoleniowe.

Temat tegorocznej edycji konkursu jest rozwinięciem tego problemu. Stawiamy przed uczestnikami prawdziwe wyzwanie, formułując pytanie otwarcie: co to jest pamięć historyczna, jak się przejawia w ich otoczeniu, czym jest w ich własnej świadomości. A przy tym pragniemy ich skłonić do myślenia o przeszłości w kategoriach tradycji rodzinnych.

Nie sposób nie zauważyć, że pamięć historyczna niejednokrotnie była przedmiotem badań historyków i socjologów. Szczególnie po przemianie ustrojowej w roku 1989 intensywności nabrała dyskusja - po części naukowa, po części publicystyczna - co Polacy pamiętają z historii najnowszej. Jej kulminacje wiązały się z otwarciem Muzeum Powstania Warszawskiego, z uzyskiwaniem dokumentacji dotyczącej zbrodni katyńskiej i z wydawaniem książek o złożonej, tragicznej historii relacji polsko-żydowskich w czasie II wojny światowej. Dyskusja trwa po dzień dzisiejszy i nietrudno przewidzieć jej kolejne kulminacje związane z projektowanym Muzeum Historii Polski i budowanym obecnie Muzeum Żydów Polskich.

Badania pamięci historycznej budzą zawsze sporo emocji, ponieważ dotyczą pojęcia w naszej cywilizacji kluczowego, tj. pojęcia prawdy. Wezwanie do poznania prawdy jest z reguły nośnym hasłem, trudno się z nim nie zgodzić. Jednak jako podstawa tzw. polityki historycznej bywa wykorzystywane do tworzenia uproszczonych sądów lub do manipulacji. Ale nawet gdy intencje badaczy nie są nacechowane politycznie, prawda często okazuje się złożona, niejednoznaczna, czasem trudna do zaakceptowania. Wiele zależy od tego, z jakim nastawieniem bada się źródła historyczne, jakie zadaje się im pytania i jak się je interpretuje.

Badanie pamięci historycznej, nawet splątanej i na pozór pozbawionej ładu, ma głęboki sens, daje bowiem wgląd w to, co dla społeczeństwa jest podstawą tożsamości. Chodzi tu o składniki dziejów funkcjonujące jako wspólne doświadczenie, wzory postępowania, przedmioty dumy i obszary lęku, obrazy przyjaciół i wrogów, czyli to, co jest przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Tegoroczny konkurs zawiera cztery propozycje tematów, które mieszczą się w ramach tematu ogólnego.

1. Pamięć rodzinna o dawniejszych czasach.
2. Pamięć o II wojnie światowej i jej konsekwencjach (przechowana w rodzinie, w bliskim środowisku, w rodzinnej miejscowości).
3. Pamięć rodzinna o PRL (doświadczenie systemu politycznego, ideologii i życia codziennego).
4. Pamięć rodzinna o zmianach ustrojowych w 1989 r. i wejściu w 2004 r. do Unii Europejskiej.

Zapraszając młodzież licealną i jej nauczycieli do kolejnej edycji konkursu z cyklu "Historia i Życie", mamy nadzieję, że - wzorem lat poprzednich - ożywimy zainteresowanie młodzieży przeszłością, a dzięki perspektywie rodzinnej, jaką proponujemy, wydarzenia z przeszłości staną się im bliższe i bardziej zrozumiałe. Pragniemy uświadomić uczniom, że historia znana z podręczników zostawiła ślady w ich najbliższym otoczeniu, a poszukiwanie tych śladów może stać się fascynującą przygodą.

Najlepiej po prostu zachęcić do rozmowy rodziców i dziadków. Najpewniej będą pozytywnie zaskoczeni i chętnie opowiedzą o swych dawnych przeżyciach. Wiele może dać wspólne oglądanie starych fotografii, zwłaszcza gdy uda się na nich dokładnie rozpoznać postaci i okoliczności. Może się zdarzyć, że uczeń podejmujący decyzję o udziale w konkursie nie znajdzie wsparcia w rodzinie. Pragniemy, aby taka sytuacja nie stała się powodem rezygnacji z uczestnictwa w naszym przedsięwzięciu. Proponujemy, aby - nie sięgając do podręczników i Internetu - poszukać innych źródeł w swoim otoczeniu, tj. w bibliotece (czasopisma z dawnych lat), w archiwum lub muzeum lokalnym, u miejscowych zbieraczy pamiątek; można też przeprowadzić wywiady z osobami, o których wiemy, że znają przeszłość okolicy.

Samodzielne poznawanie przeszłości wymaga wprowadzenia pojęcia źródła historycznego. Nie dlatego, że nie ufamy pamięci rozmówców, ale dlatego, że przekaz oparty na pamięci sam staje się źródłem, jeśli przybierze postać relacji czy spisanego (nagranego) wspomnienia. Warto jednak wesprzeć pamięć - źródło pośrednie - innymi świadectwami, takimi jak dokumenty i fotografie rodzinne, wycinki prasowe, druki ulotne, listy prywatne i urzędowe, rysunki i szkice, przedmioty materialne (książki, dewocjonalia, drobne pamiątki). Budowle miejskie i pomniki są na ogół znanymi obiektami, ale w okolicy znajdują się zazwyczaj także mniejsze i mniej efektowne ślady, jak kapliczki, cmentarze, stare zabudowania gospodarcze, pozostałości fabryk, warsztatów, kuźni. Niezmiernie cennym źródłem są wszelkie inskrypcje, na przykład nagrobne. Dla historii najnowszej ważnym źródłem stają się nagrania i filmy dokumentalne, wykonane zarówno przez profesjonalistów, jak i przez amatorów, rejestrujące wydarzenia lokalne.

Elektroniczne formy informacji, archiwizacji i przekazu umożliwiają utrwalenie zdobytych źródeł i własnych przemyśleń w taki sposób, aby praca konkursowa mogła zostać zaprezentowana w Internecie: na własnej stronie, w portalu społecznościowym bądź (jeśli zostanie nagrodzona) na stronie "Historii i Życia". Zachęcamy uczestników konkursu do digitalizacji zebranych świadectw historycznych, jesteśmy bowiem przekonani, że rezultaty ich poszukiwań i przemyśleń związane z konkursem powinny zostać utrwalone, a następnie udostępnione jak najszerzej.

Aby przybliżyć uczestnikom nasze intencje oraz problematykę poszczególnych tematów, zaopatrzyliśmy je w krótkie wskazówki i dodatkowe pytania. Nie jest jednak naszym celem ograniczanie wypowiedzi; każdy uczestnik może podane tematy samodzielnie rozwinąć.

1. Pamięć rodzinna o dawniejszych czasach.

Jak głęboko sięga pamięć twojej rodziny? Czy w przekazie pamięci istnieje konkretna osoba jako protoplasta rodu? Czy przeszłość rodziny wiąże się z jedną miejscowością, czy w przekazie jest mowa przede wszystkim o przesiedleniach lub migracjach? Czy wspominając przodków wskazuje się na ich powiązania z ważnymi wydarzeniami w dziejach kraju? Który okres historyczny wspomina się w rodzinie jako dobry (korzystny), a który jako zły (trudny)? Czy jakieś wydarzenie historyczne miało dla twojej rodziny znaczenie przełomowe? Czy zachowały się w domu jakieś pamiątki - dokumenty, fotografie, przedmioty - po nieżyjących już członkach rodziny

2. Pamięć o II wojnie światowej i jej konsekwencjach (przechowana w rodzinie, w bliskim środowisku, w rodzinnej miejscowości).

Jak w twojej rodzinie wspomina się czasy wojenne? Czy jako okres walki z wrogiem i walki o przeżycie, czy raczej czas życia na uboczu wydarzeń dziejowych? Jakie traumatyczne przeżycia wojenne - zagrożenie życia, utrata bliskich, wypędzenie, głód, tułaczka - były udziałem twojej rodziny? Czy wiesz od bliskich, jak próbowano zabezpieczyć się ?na czarną godzinę"? Czy kultywuje się w twojej rodzinie pamięć uczestników walki (frontowej, konspiracyjnej, partyzanckiej, powstańczej)? Czy znasz weteranów wojny lub osoby, które przeżyły uwięzienie w niemieckim obozie hitlerowskim albo radzieckim gułagu? Czy w twoim środowisku obchodzone są rocznice związane z wojną? Czy w twojej okolicy istnieją miejsca pamięci ofiar II wojny światowej?

3. Pamięć rodzinna o PRL (doświadczenie systemu politycznego, ideologii i życia codziennego).

Które doświadczenia zbiorowe okresu PRL (w świetle doświadczeń twojej rodziny) miały na społeczeństwo największy wpływ: entuzjazm powojennej odbudowy, zmiany społeczne i gospodarcze (na przykład reforma rolna, awans społeczny), ideologia komunistyczna, nadzór i inwigilacja przez milicję i służbę bezpieczeństwa, oderwanie od dorobku Europy i świata, wymuszona pasywność społeczna, ukrywanie prawdy historycznej, cenzura? Może są jeszcze inne zapamiętane zjawiska i cechy tych lat? Jakie zdarzenia lub okoliczności okresu PRL wspomina się w twojej rodzinie z sentymentem? Czy zrywy społeczne przeciw biedzie, manipulacji i okłamywaniu (Poznań 1956; Warszawa 1968; Gdańsk i Gdynia 1970; Radom 1974; "Solidarność" 1980-81) były doświadczeniem twego środowiska i zapadły w pamięć twojej rodziny? Jaki obraz PRL dominuje w twoim przekazie rodzinnym?

4. Pamięć rodzinna o zmianach ustrojowych w 1989 r. i wejściu w 2004 r. do Unii Europejskiej.

Jak w twojej rodzinie zapamiętano obrady "okrągłego stołu"? Co w odczuciu twego środowiska przyniósł Polsce rok 1989? Czy zachowały się w domu jakieś pamiątki wyborów dnia 4 czerwca tego roku, na przykład ulotki, plakaty, gazety? Jak zmiany ustrojowe wpłynęły na warunki życia i perspektywy twojej rodziny? Czy znasz z domu pojęcie "polityka grubej kreski"? Jak przyjęto w Twoim środowisku decyzję o akcesji Polski do Unii Europejskiej w 2004 roku? Czy stwierdzenie "Polska częścią Europy" jest w twojej rodzinie uważane za oczywiste od dawien dawna, czy raczej rozumiane jest jako projekt, który dopiero teraz się realizuje dzięki członkostwu w UE?