VI Konkurs z cyklu „Historia i Życie” dla młodzieży licealnej (na rok szkolny 2010/11)

 PRACE I DNIE

(praca jako zawód i powołanie w doświadczeniach pokoleń)

(podsumowanie)

Temat szóstej edycji konkursu historycznego miał wywołać zainteresowanie młodzieży pracą jako jednym z najistotniejszych czynników w dziejach zarówno wielkich, jak i małych społeczności. Tytuł konkursu, zaczerpnięty z epoki starożytnej, przywołuje pojęcie pracy codziennej, która kształtuje  porządek świata i życie każdej rodziny.

Organizatorom konkursu chodziło o to, aby młodzi ludzie poznali tradycję pracy poprzednich pokoleń i powiązali ją z tym, co przez słowo „praca” rozumie się współcześnie. Jesteśmy bowiem przekonani, że stosunek do pracy formuje się w rodzinach z pokolenia na pokolenie, niezależnie od tego, że sama praca przybiera coraz to inne formy. Tradycja pracy może dotyczyć konkretnego zawodu – i to zdarza się niejednokrotnie do dziś – ale przede wszystkim dotyczy sfery mentalnej, tj. usytuowania pracy w hierarchii spraw życiowych. Pragnęliśmy, aby uczestnicy konkursu uświadomili sobie, że satysfakcjonująca i rzetelnie wykonywana praca może być istotną treścią życia jednostki, wartością samą w sobie, a nie tylko środkiem do celu, jakim jest pożądany poziom konsumpcji. Naszym zamiarem było też zwrócenie uwagi na to, jak różnie można temat „praca” ujmować, zależnie od okoliczności historycznych, kontekstu społecznego i znaczenia, jakie nadaje jej człowiek. Przewidywaliśmy, że pewna część prac konkursowych będzie dotyczyć głównie problematyki  współczesnej, i akceptowaliśmy taką możliwość.

Zapraszając nauczycieli i młodzież licealną do kolejnej edycji konkursu z cyklu „Historia i Życie”, pragnęliśmy sformułować przesłania podobne do tych, które przyświecały nam w poprzednich edycjach. Celem konkursu było uświadomienie uczniom:

- że wiedza historyczna może odgrywać istotną rolę w ich obecnym życiu;

- że związki współczesności z przeszłością można zobaczyć na przykładzie własnej rodziny;  

- że wiele można się nauczyć, podejmując w najbliższym otoczeniu własne poszukiwania (w swoim domu, w lokalnym muzeum) i badania (rozmowy, wywiady, ankiety).

Uczniom – a zarazem ich nauczycielom i dyrektorom liceów – zaproponowaliśmy do wyboru sześć tematów prac pisemnych:

  1. Praca w dziejach mojej rodziny i społeczności lokalnej.

  2. Czy praca łączy, czy dzieli ludzi?

  3. Praca w służbie idei.

  4. Awans społeczny a wykształcenie i praca.

  5. Praca: wolność czy zniewolenie?

  6. Emigracja zarobkowa.

Wpłynęło 120 prac autorstwa 144 uczniów. Liczba prac jest wprawdzie trochę większa niż w zeszłym roku, ale znacznie mniejsza niż w latach poprzednich.  Sądzimy, że temat przyjęto jako mało efektowny i dość trudny. Niewielu uczniów podjęło decyzję, by poświęcić swój czas rozważaniu problemu „praca”, ci jednak, którzy się na to zdecydowali, wykonali zadanie rzetelnie i ciekawie. Rezultatem jest bardzo duży odsetek prac zakwalifikowanych do ostatniego etapu, czyli uprawniających do otrzymania certyfikatu konkursu; aż 77% prac zostało tak wysoko ocenionych.

Należy zresztą odnotować, że średni poziom prac konkursowych z roku na rok się polepsza. Prace są poprawnie skonstruowane, wyposażone w bibliografię i liczne załączniki, niektóre także z poprawnymi przypisami.   Daje się w tym zakresie dostrzec stosowną, nie nadmierną pomoc nauczycieli (opiekunów naukowych). Jurorzy stwierdzają też poprawę sprawności językowej i ortografii.

Przeważały prace przygotowywane indywidualnie (98 prac), ale część uczestników wybrała formę opracowań zespołowych (dopuszczonych przez regulamin): pracowały razem dwie osoby (10 prac), trzy osoby (10 prac), a nawet cztery osoby (2 prace).

Wśród uczestników więcej było dziewcząt (111, tj. 77%) niż chłopców (33, tj. 23%). Proporcje te nie zmieniają się zresztą od lat. Konkurs był adresowany do uczniów liceów, toteż wiek uczestników wahał się od 16 do 19 lat (z przewagą siedemnastolatków, uczniów klas I i II). Pod względem formy standardem jest zapis elektroniczny (płyta CD uzupełniona wydrukiem); spełnienie tego wymogu regulaminu nie stanowi już dla uczniów żadnego problemu.

Osobnym problemem jest umiejętność korzystania z Internetu. Jurorzy akceptują korzystanie wybiórcze i krytyczne, odnotowywane w przypisach. Negatywnie natomiast oceniają kompilacje osiągane metodą „wytnij, wklej”, zwłaszcza gdy te same fragmenty znajdują się w pracach różnych autorów. W takich wypadkach uczestnik tracił sporo punktów w ocenie. Wpływ Internetu przejawia się też w zauważanych przez jurorów fragmentach schematycznych, ogólnikowych, bez własnej refleksji i ekspresji.

Dobrze świadczy o uczestnikach konkursu to, że na ogół unikają takich schematycznych ujęć i są zazwyczaj dość dalecy od powtarzania zbanalizowanych tez o tym, jak potrzebna i użyteczna jest praca. Nie podważając tych ogólnie znanych prawd, patrzą na pracę w sposób świadczący o sporej wiedzy i umiejętności samodzielnego myślenia (na przykład widzą znaczenie pracy niezależnie od ustroju, w którym przyszło ludziom żyć).

Jeśli chodzi o wybór tematu, to zdecydowanie największą liczbę uczniów zafrapował Temat 6. - Emigracja zarobkowa (51 prac). W dalszej kolejności uplasowały się: Temat 5. - Praca: wolność czy zniewolenie (18 prac), Temat 3. - Praca w służbie idei (15 prac), Temat 1. - Praca w dziejach mojej rodziny i społeczności lokalnej (14 prac), Temat 2. - Czy praca łączy, czy dzieli ludzi (11 prac), wreszcie Temat 4. - Awans społeczny, a wykształcenie i praca (8 prac). Trzech prac nie dało się przyporządkować do żadnego tematu.

Czy powiodło się zamierzone ukierunkowanie poszukiwań na tradycję pracy w rodzinie i bliskim środowisku? Niestety, tylko częściowo. Prac poświęconych wyraźnie doświadczeniom rodzinnym i związkom z przeszłością było niewiele, ale te właśnie wyróżniały się trafnością przemyśleń i samodzielnością ujęcia; udatnie pokazywały rodzinę poprzez pracę jej członków. Doświadczanie życia rodzinnego jako czegoś, co nieuchronnie zależy od sposobu, w jaki jej członkowie podchodzą do pracy, jest w opinii jurorów świadectwem dojrzałości i wrażliwości.

Ponadto w licznych pracach „ogólnych” znajdowały się nawiązania do dziejów rodziny. Młodzież dzieli zazwyczaj prace na bardziej kreatywne i „zwyczajne”. Gdy jednak przedstawia zwykłe prace jako element rodzinnej czy środowiskowej tradycji, stają się one niezwyczajne i wyjątkowe.

Z analizy treści prac wynika w sposób dość oczywisty, że dla uczestników konkursu praca to przede wszystkim wyzwanie, a to, co widzą w swoim otoczeniu, służy im jako podstawa przygotowania własnych wyborów zawodowych w nieodległej przyszłości. Pragną zdobyć pracę zgodną z zainteresowaniami (nie akcentują na ogół sprawy zarobków), ale wiedzą, że nie zawsze jest to możliwe. Z tego zapewne powodu bacznie analizują aktualne perspektywy pracy dla Polaków (nie tylko młodzieży) w Polsce i w Europie.

Jak wspomnieliśmy, wielu uczestników wybrało temat Emigracja zarobkowa. Młodzi autorzy wiedzą, że zjawisko wyjazdów za pracą towarzyszy nam od XIX stulecia, a sami obserwują jego nasilenie w ostatnich latach (zwłaszcza po wstąpieniu Polski do UE w 2004 r.).  Znamienne jest to, że widzą zalety tych wyjazdów, ale w swych refleksjach z reguły koncentrują się na kosztach psychicznych ponoszonych przez tych, którzy decydują się na wyjazd, jak również przez ich najbliższych.  Dostrzegają złożoność procesów migracyjnych.

W świetle prac konkursowych młodzież jest więc pragmatyczna, ale przejawia optymizm i ideowość. Praca w służbie idei to dla nich przede wszystkim wolontariat, który budzi ich zainteresowanie i uznanie. Gdy podejmują tematykę przemian pracy we współczesności, to raczej akceptują zmiany, dostrzegając w nich więcej szans niż zagrożeń. Takie zjawiska, jak telepraca czy praca w czasie bardziej elastycznym, nie budzą w nich obaw.  Wiąże się to zapewne z dobrą znajomością technik komputerowych i swobodą poruszania się w  „wirtualnym świecie”.

Dość częstym zjawiskiem są w tym konkursie próby ujęcia problematyki pracy w sposób właściwy dla nauk socjologicznych. Konstruowanie i przeprowadzanie własnych ankiet w szkołach i wśród znajomych czy nawet sond ulicznych w swoich miejscowościach, zasługują na uznanie. Jest to niewątpliwie dowód odwagi i aktywności, chociaż analiza zebranego materiału pozostawia z reguły sporo do życzenia. Odnotowaliśmy i doceniliśmy jednak kilka poprawnie skomentowanych ankiet (choć  przeprowadzonych na niewielkiej grupie respondentów). Pomoc nauczycieli w takich przedsięwzięciach uważamy za oczywistą i konieczną.

Podsumowując, należy stwierdzić, że uczniowie, uczestnicy konkursu, są wnikliwymi obserwatorami życia, toteż o pracy potrafią sporo powiedzieć – zarówno w kontekście doświadczeń rodzinnych czy historycznych, jak i w odniesieniu do współczesności. Warto podkreślić tę ich analityczną wnikliwość. Jednak w ocenie jurorów na plan pierwszy wybija się wrażliwość młodych Autorów. Przede wszystkim, są zdolni do postrzegania pracy jako wartości, do której trzeba się dobrze przygotować i o którą trzeba dbać. A nadto są przekonani – wydaje się, że bardziej niż poprzednie pokolenia – że praca powinna rodzinę łączyć i umacniać, a nie rozrywać i dzielić. Można powiedzieć, że takie myślenie jest wyrazem idealizmu, można także sądzić, że to pragmatyzm nowego pokolenia.

Prace napłynęły ze wszystkich stron Polski, z 37 miejscowości (na ogół niewielkich), z 39 szkół. Spośród większych miast najwięcej prac pochodzi z Opola. Daje  się zaobserwować krąg szkół uczestniczących w konkursie „HiŻ” parokrotnie. Ich dyrektorom należą się wyrazy uznania, ponieważ większość prac tegorocznych, jak wspomnieliśmy, dobrze świadczy o poziomie edukacji w prowadzonych przez nich szkołach.

Jury oceniało prace kierując się, podobnie jak w poprzednich latach, następującymi kryteriami :

- własny pomysł ujęcia wybranego tematu;

- przemyślany plan pracy i konsekwentna jego realizacja;

- dotarcie do literatury przedmiotu, sporządzenie bibliografii;

- zrealizowanie prób wytwarzania źródeł, takich jak ankiety, wywiady;

- umiejętność wyciągania wniosków.

Nagrody przyznawano w dwóch kategoriach: opracowań indywidualnych i zbiorowych.  Jak wynika z podanych wyżej danych liczbowych, prace zbiorowe stanowiły 18% ogółu.

Przyznano 5 nagród indywidualnych i jedną zbiorową.

Opiekę na uczestnikami konkursu sprawowało 42 nauczycieli (32 panie i 10 panów). Pomoc nauczycieli jest z reguły wyważona; dostrzegamy ją przede wszystkim w poprawnym zarysowaniu tematu, problematyzacji i konstrukcji prac. Zaangażowanie nauczycieli obserwujemy z radością; ich zachęta powoduje, że w niektórych szkołach co roku kolejne pokolenie licealistów przystępuje do konkursu.

Jury wybrało 5 nauczycieli, którzy odnieśli sukces wraz ze swymi uczniami. Otrzymują oni nagrody pieniężne i dyplomy.