V Konkurs historyczny z cyklu "Historia i Życie" dla młodzieży licealnej (na rok szkolny 2009/10)

Rzeczpospolita wielu narodów.

Dziedzictwo przeszłości, szansa na przyszłość


Zapraszając nauczycieli i młodzież licealną do kolejnej edycji konkursu z cyklu ?Historia i Życie", pragniemy ponowić przesłania, które przyświecały nam również w poprzednich edycjach. Pragniemy uświadomić uczniom:

  • jak istotne znaczenie w życiu może mieć wiedza historyczna;

  • jak wiele można zyskać będąc otwartym na inne kultury i style życia;

  • jak wiele można się nauczyć, podejmując własne poszukiwania i dociekania badawcze.

Konkurs ma na celu skierowanie uwagi młodzieży na różnorodność narodową i kulturową, jaka towarzyszy od wieków kształtowaniu się naszej tożsamości. Organizatorom konkursu chodzi o to, aby młodzi ludzie, sięgając myślą w przeszłość, uświadomili sobie, jak wiele różnych wzorów kulturowych złożyło się na obecny kształt polskości. Chodzi też o to, by żyjąc obecnie na styku wielu kultur umieli dobrze to spożytkować - dla siebie i dla swego środowiska.

W zakresie współegzystencji z mniejszościami narodowymi Polska ma wyjątkowe doświadczenia. Państwo polskie od połowy XV do XVIII wieku obejmowało - w zmiennym zarysie granic - oprócz ziem polskich znaczną część Ukrainy, Białorusi, Litwy, a nawet Inflant, Rosji i Słowacji. Różnorodność narodowa stanowiła immanentną cechę Polski Jagiellońskiej i była oczywistością dla wielu pokoleń. Wieloetniczność otoczenia - np. Żydzi licznie zamieszkujący miasta i miasteczka, Litwini, Tatarzy czy nawet francuscy hugenoci - stanowiła dla polskości nie tylko "warunki tła", ale generowała nieustający ciąg impulsów, jakie tę polskość wzbogacały.

Warto zauważyć, że w umowach i uzgodnieniach porządkujących stosunki polityczne tego ogromnego kraju parokrotnie pojawiała się nazwa "unia"; koncepcja unijna znalazła pełne urzeczywistnienie w Unii Lubelskiej z 1569 roku. Dziś nazwalibyśmy to "projektem" - była to kompletna i gruntowna umowa międzynarodowa wiążąca Królestwo Polskie z Wielkim Księstwem Litewskim. W realizacji projektu niewątpliwa była dominacja Polski. Jednak dorobek I Rzeczypospolitej polega na tym, że rodziny litewskie, białoruskie, ukraińskie współżyły z polskimi na zasadach równości, bez poczucia obcości i nie były traktowane jako obce.

A więc już przed wiekami Polska była "w unii". Dzisiaj też jesteśmy "w unii". Tym razem to projekt Unii Europejskiej określa naszą sytuację jako Polaków i obywateli Europy. Współczesna unia ma charakter polityczny i gospodarczy; na dobrą sprawę nie wiadomo jeszcze, jak mają współistnieć kraje UE jako społeczności i jako kultury. Czy I Rzeczpospolita może dostarczyć nam jakichś wzorów? Niełatwo odpowiedzieć na to pytanie, pamiętając, że projekt polityczny, jakim była I Rzeczpospolita, zakończył się klęską rozbiorów.

Refleksja historyczna jest tylko jednym ze sposobów doświadczania różnorodności kulturowej. Obecnie najważniejsze sposoby to przede wszystkim obserwacje otoczenia i kontakty z ludźmi, których spotykamy na swojej życiowej drodze. Gromadząc wrażenia i doświadczenia warto zastanowić się nad tym, jak nasze środowisko i my sami odbieramy odmienność narodową i kulturową. Czy w swych opiniach nie kierujemy się stereotypami? Czym jest dla nas tolerancja? Jak powinien wyrażać się wzajemny szacunek? Na czym polega otwartość?

Nierzadko słyszy się dziś, że wielokulturowość to bogactwo stanowiące przeciwwagę nowoczesnej, unifikującej cywilizacji. Prowadzi to zwykle do przeświadczenia, że postawa tolerancyjna jest zdecydowanie niewystarczająca, a prawdziwa otwartość polega na uczestnictwie. Stąd aktywność organizacji kultywujących tożsamość narodową mniejszości (np. niemieckie towarzystwa społeczno-kulturalne). Stąd także coraz częstsze poszukiwania śladów kultur zapomnianych czy zanikających, powstawanie inicjatyw w celu ich odtworzenia i ożywienia (np. Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, towarzystwa działające na rzecz Łemków czy Karaimów).

Coraz większą uwagę zwraca się na obecne "rejony pogranicza" - w znaczeniu zarówno geograficznym (np. Górny i Dolny Śląsk czy Podlasie), jak i mentalnym oraz kulturowym. Gdy po II wojnie światowej zmieniły się granice Polski, terenem wymieszania narodowego i kulturowego stały się Ziemie Zachodnie.

Coraz częściej poszukiwanie własnych korzeni prowadzące do odkrycia odmienności narodowej czy religijnej któregoś z przodków owocuje głębokim zainteresowaniem ową odmiennością.

Wreszcie nowy, jakże ważny impuls - obcokrajowcy, którzy jako imigranci przyjeżdżają do Polski bądź z przyczyn politycznych (grupy Greków w latach 50.), bądź uchodząc przed wojną we własnym kraju (np. Czeczeni, Ormianie) czy też w poszukiwaniu miejsca godziwego zarobku (np. Ukraińcy, Wietnamczycy). Na studia przyjeżdża młodzież nie tylko z Europy, ale i z całego świata (w ramach wymian międzynarodowych). Liczba cudzoziemców mieszkających w Polsce i ich zróżnicowanie narodowe zwiększa się z roku na rok; nierzadko przybysze pochodzą z krajów i kontynentów kulturowo odległych, jak np. Wietnamczycy, Turcy, Afrykanie. Doświadczenia z kontaktów z obcokrajowcami należą już do codzienności. Tylko od nas zależy, czy będą to doświadczenia ciekawe i owocne.

Uczestnikom konkursu proponujemy do wyboru cztery tematy:

  1. Unia dawniej i dziś: I Rzeczpospolita i Unia Europejska.
  2. Wielość, która wzbogaca? Przemieszanie kulturowe w dawnej i dzisiejszej Polsce.
  3. Obcokrajowcy-imigranci we współczesnej Polsce.
  4. Splątane korzenie: zróżnicowane tradycje narodowe w mojej rodzinie i środowisku.

Aby przybliżyć uczestnikom problematykę poszczególnych tematów, zaopatrzyliśmy je w krótkie merytoryczne wskazówki i dodatkowe pytania. Nie jest jednak naszym celem zawężanie podanych tematów; każdy uczestnik może je twórczo rozwinąć.


1. Unia dawniej i dziś: I Rzeczpospolita i Unia Europejska.

Porównanie obu rozwiązań politycznych w zakresie problematyki związanej z różnorodnością narodową. Prawo zunifikowane czy zróżnicowane? Wielojęzyczność czy bariery językowe? Otwartość czy hermetyczność kulturowa? Odrębność obyczajów to wyraz tożsamości czy kulturowa dekoracja? Religia w życiu narodów - czy dziś jest tak samo ważna jak kiedyś? Prawa narodowości a prawa jednostki.


2. Wielość, która wzbogaca? Przemieszanie narodowe i kulturowe w dawnej i dzisiejszej Polsce.

Współistnienie Polaków i mniejszości narodowych - spotkania i zderzenia kultur. Stabilność i zmiany w krajobrazie mniejszości od czasów dawnych do współczesnych. Wielonarodowe miasta, miasteczka i wsie w dawnej Polsce. Mniejszości współczesne z tradycjami sięgającymi głęboko w przeszłość. Obszary migracji i zasiedleń powojennych; kultura pogranicza. Ludzie żyjący na pograniczu - ich cechy. Czy wielokulturowość jest bogactwem, czy tylko źródłem problemów?


3. Obcokrajowcy-imigranci we współczesnej Polsce.

Nowi przybysze - imigracja polityczna, zarobkowa, edukacyjna. Sposoby ich funkcjonowania w społeczeństwie polskim - enklawy narodowe, obozy uchodźców, formy zarobkowania, życie religijne, życie kulturalne, dzieci w polskiej szkole. Co wynika ze zróżnicowania i odrębności kulturowej? Płaszczyzny kontaktów wzajemnych. Stereotypy narodowe. Jak nowych przybyszów traktują Polacy? Jak mówi się o nich w waszych domach i wśród waszych znajomych? Czym w praktyce jest tolerancja? Czy w Polsce istnieje rasizm?


4. Splątane korzenie: zróżnicowane tradycje narodowe w mojej rodzinie i środowisku.

Doświadczenia, wspomnienia i pamiątki rodzinne. Współistnienie różnych opcji narodowych i kulturowych. Bliskie kontakty z osobami pochodzącymi z mniejszości zasiedziałych i spośród nowych przybyszów: osoby odmiennej narodowości jako nasi krewni, sąsiedzi, znajomi, współpracownicy, uczniowie, koledzy szkolni. Kultywowanie pamięci o odrębności narodowej swoich przodków. Troska o materialne ślady przeszłości. Działanie na rzecz kultur zagrożonych, zanikających, odtwarzanych.