V Konkurs z cyklu „Historia i Życie” dla młodzieży licealnej (na rok szkolny 2009/10)

Rzeczpospolita wielu narodów.

Dziedzictwo przeszłości, szansa na przyszłość

(podsumowanie)

W piątej edycji konkursu historycznego dla licealistów pragnęliśmy skierować uwagę młodzieży na różnorodność narodową i kulturową, jaka towarzyszy od wieków kształtowaniu się naszej tożsamości.

Organizatorom konkursu chodziło o to, aby młodzi ludzie, sięgając myślą w przeszłość, uświadomili sobie, jak wiele różnych wzorów kulturowych złożyło się na obecny kształt polskości. Chodziło też o to, by spróbowali uświadomić sobie i jednocześnie oswoić sprzeczne uczucia, jakimi nacechowana jest problematyka narodowościowa – z jednej strony towarzyszy jej żywe zainteresowanie, z drugiej zaś nieufność, a nawet obawa, czy odmienność kulturowa nie niesie zagrożeń.

Zapraszając nauczycieli i młodzież licealną do kolejnej edycji konkursu z cyklu „Historia i Życie”, pragnęliśmy ponowić przesłania, które przyświecały nam również w poprzednich edycjach. Celem konkursu było uświadomienie uczniom:

- że wiedza historyczna może odgrywać istotną rolę w ich obecnym życiu;

- że żyjąc na styku wielu kultur można to dobrze spożytkować – dla siebie i dla swego środowiska; 

- że wiele można się nauczyć, podejmując w najbliższym otoczeniu własne poszukiwania (np. w lokalnym muzeum) i badania (wywiady, ankiety).


Uczniom – a zarazem ich nauczycielom historii i dyrektorom liceów – zaproponowaliśmy do wyboru cztery tematy prac pisemnych:


  1. Unia dawniej i dziś: I Rzeczpospolita i Unia Europejska.

  2. Wielość, która wzbogaca? Przemieszanie kulturowe w dawnej i dzisiejszej Polsce.

  3. Obcokrajowcy-imigranci we współczesnej Polsce.

  4. Splątane korzenie: zróżnicowane tradycje narodowe w mojej rodzinie i środowisku.


Wpłynęło 114 prac autorstwa 140 uczniów. Przeważały prace przygotowywane indywidualnie (95), ale część uczestników wybrała formę opracowań zespołowych (dopuszczonych przez regulamin): pracowały razem dwie osoby (10 prac), trzy osoby (3 prace) lub maksymalnie cztery osoby (6 prac).

Zauważamy z pewnym niepokojem, że prac było dużo mniej niż poprzednio; tegorocznemu konkursowi daleko do rekordów z lat poprzednich, gdy liczba prac była dużo wyższa. Ale zauważamy też z satysfakcją, że średni poziom prac znacznie się podniósł. Łatwo to stwierdzić na podstawie odsetka prac zakwalifikowanych do ostatniego etapu, uprawniającego do otrzymania certyfikatu konkursu. O ile dawniej odsetek ten oscylował w okolicach 10%, o tyle w tym roku przekroczył zdecydowanie 50%! Jakie mogą być tego przyczyny?

Otóż wydaje się nam, że zaproponowany temat był po prostu trudny. Jego rozległość sprawiła, że zainteresował mniejsze grono uczniów. Jednak ci, którzy podjęli wyzwanie, w większości okazali się naprawdę dobrze przygotowani. 

Najczęściej wybierano temat III, aktualny: Obcokrajowcy-imigranci we współczesnej Polsce (58 prac) i temat I, historyczno-porównawczy: Unia dawniej i dziś: I Rzeczpospolita i Unia Europejska (29 prac), następnie temat II, historyczno-socjologiczny: Wielość, która wzbogaca? Przemieszanie kulturowe w dawnej i dzisiejszej Polsce (20 prac), wreszcie temat IV, rodzinny: Splątane korzenie: zróżnicowane tradycje narodowe w mojej rodzinie i środowisku (7 prac).

Podobnie jak poprzednio, wśród autorów więcej było dziewcząt (76%) niż chłopców (24%). Konkurs był adresowany do uczniów liceów, toteż wiek uczestników wahał się od 16 do 19 lat. Pod względem formy standardem był wydruk na papierze plus płyta CD, zgodnie z regulaminem. Wydaje się, że w tym zakresie problemów już nie ma; dostępność komputerów upowszechniła się – przynajmniej dla młodzieży – nawet w miejscach najbardziej oddalonych od centrów.

Prace napłynęły ze wszystkich stron Polski, z 38 miejscowości (ogółem z 43 szkół). Można by uznać, podobnie jak poprzednio, że duże miasta były słabo reprezentowane (Warszawa – 6, Poznań, Lublin – po 3, Szczecin – 2, Katowice – 1), gdyby nie prace z Opola, których było ich aż 41.

Ogólny temat konkursu, jak wspomniano, nie był łatwy, ale konkretny i zarazem pojemny. Pozwalał na indywidualne, autorskie podejście przy formułowaniu wypowiedzi. Jak z tej możliwości skorzystano?

Na ogół z sukcesem. Młodzież angażowała się w realizację wypowiedzi, a w wielu wypadkach to zaangażowanie  było wyrazem autentycznej pasji (w pozytywnym tego słowa znaczeniu). Nowym zjawiskiem jest zainteresowanie problematyką socjologiczną. W pracach pojawiały się wykresy i ankiety, co świadczy, że uczniowie odczuwają potrzebę unowocześnienia form swoich prac. Nie potrafią jednak na ogół owych ankiet i wykresów samodzielnie przeanalizować i skomentować, gdyż brakuje im elementarnego warsztatu socjologicznego. Nie czynimy z tego zarzutu w stosunku do uczestników; należy to raczej zinterpretować jako nowe zadanie dla szkoły.

W świetle prac konkursowych młodzież jest otwarta, ciekawa świata, podkreśla swoją europejskość, nie lubi zaścianka i nie rozumie strachu przed obcymi. Nazwanie ich postawy „tolerancją” byłoby krzywdzące, to raczej odrzucenie schematów i mocne zaangażowanie poznawcze. Taka postawa przeważa, elementy niechęci czy obawy pojawiają się tylko śladowo i tylko w stosunku do Cyganów (brzmi tu echo dawnych lokalnych antagonizmów). Analiza jurorów nakazuje jednak zrobić uwagę na marginesie: nadesłane wypowiedzi mają pewne cechy politycznej poprawności, stąd ogólny obraz własnego pokolenia jako ludzi otwartych na świat ma niekiedy charakter deklaratywny i bywa  trochę na siłę przeciwstawiany starszemu pokoleniu.

Autorzy prac intensywnie korzystali z Internetu; prowokował do tego zwłaszcza temat I odnoszący się do problematyki Unii Europejskiej. Internet był dla większości uczniów źródłem informacji; warto podkreślić, że korzystali z niego należycie, tj. krytycznie. Jurorzy są w kwestii kopiowania tekstów z Internetu szczególnie wyczuleni i doświadczeni; także i w tym roku wykryli parę takich przypadków (identyczne sformułowania powtarzające się w kilku pracach), ale trzeba przyznać że „ściąganie” zdarzało się relatywnie dużo rzadziej niż w poprzednich latach. Wpływ Internetu przejawił się raczej w częstotliwości ujęć schematycznych, ogólnikowych, z niewielką dozą refleksji własnej.

Najwięcej inwencji twórczej autorów można było zaobserwować w pracach podejmujących kwestie tożsamości (lokalnej, narodowej). Dlatego organizatorzy żałują bardzo, że tak niewielu uczestników wybrało temat IV dotyczący zróżnicowania tradycji narodowych we własnej rodzinie i bliskim środowisku. Znacznie większym wzięciem cieszyły się wątki historyczne, gdzie mniej jest miejsca na osobistą refleksję.

Językowy poziom prac był zróżnicowany. W porównaniu z poprzednimi konkursami poprawia się sprawność językowa, konstruowanie wypowiedzi, ortografia; jest to chyba w równym stopniu wyrazem podnoszenia się poziomu uczniów, jak i wpływu programów komputerowych. Kwestia poziomu językowego ma charakter generalny; przekaz elektroniczny oferujący opcję „wytnij” i „wklej” nie sprzyja ćwiczeniu wypowiedzi pisemnych. Jury zauważyło jednak parę prac napisanych piękną, bogatą polszczyzną.

Jury oceniało prace kierując się surowymi kryteriami. O pozytywnej decyzji decydowała przede wszystkim samodzielność i oryginalność opracowania, a w szczególności:

- własny pomysł ujęcia wybranego tematu;

- przemyślany plan pracy i konsekwentna jego realizacja;

- dotarcie do literatury przedmiotu, sporządzenie bibliografii;

- zrealizowanie prób wytwarzania źródeł, takich jak ankiety, wywiady;

- umiejętność wyciągania wniosków.

W tym roku po raz pierwszy wyodrębniono w konkursie dwie kategorie nagród: indywidualne i zbiorowe. Organizatorom chodziło o zachęcenie uczniów do wspólnej pracy (tego typu aktywności, jak sądzimy, brakuje naszemu społeczeństwu). Nie przyniosło to oczekiwanego efektu, bo udział prac zbiorowych w ogólnej liczbie prac ukształtował się podobnie jak w latach ubiegłych. Poziom prac zbiorowych był ogólnie rzecz biorąc niższy niż indywidualnych, co znalazło odzwierciedlenie w wynikach konkursu. W kategorii prac zbiorowych przyznano tylko jedną nagrodę.

Jak wspomniano wyżej, prace nadesłane na obecny konkurs jury w większości oceniło jako dobre. Nie odnotowano prac bardzo słabych, a wybór najlepszych – jest to grupa dziesięciu prac – nie wzbudził kontrowersji.

W kategorii prac indywidualnych jury przyznało następujące nagrody:

I nagroda – dwie prace

II nagroda – dwie prace

III nagroda –  trzy prace

W kategorii prac zbiorowych nagrodę przyznano jedną I nagrodę.

Opiekę na uczestnikami konkursu sprawowało 45 nauczycieli. Ich zaangażowanie przy realizacji prac dało się wyraźnie zaobserwować. Z prawdziwą radością jury nagrodziło tych, którzy odnieśli sukces wraz ze swymi uczniami. Wybrano 5 nauczycieli, którzy otrzymują nagrody pieniężne i dyplomy.